حجت‌الاسلام والمسلمین «مرتضی وافی» در ششمین نشست عاشوراپژوهی «چهل منزل تا اربعین» با عنوان «پیشینه شعر عاشورایی در زبان فارسی» که از سوی مرکز مطالعات راهبردی خیمه برگزار شد، گفت: اگر در عرصه عاشوراپژوهی نشست و کرسی آزاداندیشی و آزاد فکری برگزار شود، باید به این نکته توجه داشت که بیش از کمیت به کیفیت توجه شود و به عنوان و سرفصل‌های این موضوع به درستی پرداخته شود.

مدیر مرکز مطالعات راهبردی خیمه با بیان اینکه در علم ارتباطات هفت عامل مؤثر و تأثیرگذار وجود دارد، افزود: اگر در رسانه فرهنگی شیوه صحیح مخاطب‌شناسی و افکارسنجی مخاطب مورد دقت و لحاظ قرار نگیرد، آن رسانه فرهنگی کارکرد اصلی و عمیق خودش را از دست خواهد داد.

دبیر شورای عالی فرهنگی مسجد مقدس جمکران بیان کرد: اگر بازخورد و عکس‌العمل و نتایج یک فعالیت فرهنگی به درستی جمع‌آوری و ارزیابی نشود آن رسانه فرهنگی نخواهد توانست به رشد و بالندگی خود ادامه دهد.

حجت‌الاسلام وافی تصریح کرد: در انتقال پیام‌های فرهنگی، همایش‌های بزرگ و پرسروصدا نمی‌تواند بهترین قالب رسانه‌ای باشد و باید دقت کرد که حرکت‌های انبوه، پر‌سروصدا و کم اثر سطحی انجام نشود.

همچنین، جلسات عاشوراپژوهی «چهل منزل تا اربعین»، به همت مرکز مطالعات راهبردی خیمه پنج‌شنبه هر هفته، از ساعت ۱۷:۳۰ الی ۱۹:۳۰ در سالن شهید فهمیده واقع در قم، باجک۳، مجتمع فرهنگیان، میدان صادقیه، کانون شهید فهمیده برگزار می‌شود

نکته مهم آن است که گرچه آداب و رسوم و مناسک آیینی معلول باورها و ارزش‌ها هستند اما در مقام تاثیرگذاری و نفوذ، این آداب و رسوم هستند که بر ارزش‌ها و باورها در فضای جامعه و فرهنگ‌سازی تقدم دارند.

از این روست که تمامی «کانون‌های تاثیر گذار» مانند خانه و خانواده، مدرسه، دوستان، رسانه‌ها، موسسات و نهاد‌های اجتماعی، مظهر و مجرای آداب و مناسکی هستند که به تدریج ارزش‌ها و باورها را در شخصیت افراد جامعه عمق می‌بخشند و البته از آن‌سو نیز حاکمیت و رواج آداب و رسوم و رفتار‌های ناسازگار با روح فرهنگ دینی موجب تضعیف عقاید، باورها و ارزش‌های دینی می‌شود.^۲

با دقت و تأمل در کلام وحی و متون دینی می‌توان دریافت که زمینه‌سازی تربیت دینی و حیات اجتماعی با مقوله‌ای به نام «تکریم و تعظیم شعائر الهی» شکل می‌گیرد.^۳

شعائر در برگیرنده زمان‌ها، مکان‌ها، نمادها، و نشانه‌ها و مناسبت‌هایی است که حضور و دقت و تأمل در آن، توان درک و فهم جلالت خداوند، عظمت دین، روح مذهب و مقام اهل‌بیت را مهیا خواهد کرد.^۴

گرچه پاسداشت و تکریم «مناسبت‌های مذهبی» مانند فاطمیه، رمضان، اعتکاف، محرم، ولادت‌ها و شهادت‌ها و حتی نمازجمعه ـ که از جمله شعائر الهی است ـ به نوعی در رفتارهای آیینی جامعه ما در سطحی گسترده به چشم می‌خورد، اما این خود شرایط و ویژگی‌هایی را می‌طلبد که در آینده به آن خواهیم پرداخت. نکته مهم آن است که به یقین می‌توان با تکیه بر چنین فضاها و فرصت‌هایی که بسیاری از مکاتب و جوامع از آن محرومند به جامعه‌ای رسید که مذهبش برای سالیان متمادی در فرهنگ رفتاری افراد آن جایگاه داشته و تعمیق باورها و ارزش‌های دینی را نوید می‌دهد.

از این جهت بازکاوی مقوله‌های مهمی چون توسل، اشک، شادی و نشاط دینی، دعا و زیارت و حتی رفتارهایی چون سینه‌زنی، نوحه‌خوانی و برنامه‌هایی مانند مجالس ختم، یادواره‌ها، سوگواره‌ها، و کنگره‌ها، از جمله فعالیت‌هایی است که می‌توان در بالاترین سطوح فکری مدیریت فرهنگی جامعه تعریف و از «متولیان فرهنگی» مطالبه نمود.^۵

برنامه‌ریزی و «نظارت بدون تصدی‌گری» در این‌گونه مناسبت‌ها و نوع رفتارهایی که شایسته و بایسته آن است، یکی از وظایف مهم مجریان فرهنگی جامعه است تا با حرکتی هدفمند، غیرمستقیم و به‌دور از هیاهو، اجبار و جوزدگی در تعمیق باروها و ارزش‌های دینی جامعه به ویژه نسل جوان گام بردارند.

به یقین آن چه جامعه و فضای آیینی آن را در مناسبت‌های مذهبی به مذهب‌های مناسبتی که همان سطحی نگری، عوام‌زدگی و دین‌داری مقطعی است می‌کشاند، آفات و انحرافاتی است که محافل و مجالس مذهبی فرهنگ‌ساز ما را رنج داده و سال‌های سال زمینه‌های بهره برداری دشمن و خوراک تبلیغاتی فرهنگ سوزان را فراهم می‌آورد که شاید در مجالس دیگر بتوان به برخی از آن‌ها اشاره نمود.

انشاءالله

پی‌نوشت:

۱ـ پارسا، محمد، روانشناسی کودک و نوجوان

۲ـ اعرافی، علیرضا، تربیت دینی ج۲

۳ـ و من یعظم شعائرالله فانها من تقوی القلوب، سوره حج آیه ۳۲

۴ـ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۶

۵ـ سخنرانی مقام معظم رهبری در سال ۷۰ در جمع مداحان

]]> http://vafi.ir/?feed=rss2&p=26 0 http://vafi.ir/?p=24 http://vafi.ir/?p=24#comments Wed, 28 Apr 2010 05:23:16 +0000 admin http://vafi.ir/?p=24 بزرگداشت رویدادهای مهم دینی و وقایع مهم زندگی بزرگان، ائمه و اسوه‌های دینی، زمینه‌ساز و محور اصلی بسیاری از مناسک، آیین‌ها و مراسم‌ها می‌باشد.

تأثیر دین بر فرهنگ جامعه‌ی دین‌دار

معناداری زندگی انسان، برگرفته از نحوه نگرش او و یا به تعبیر دیگر تابع «جهان‌بینی و انسان‌شناسی» اوست.جهان‌بینی نیز به نوبه‌ی خود «نظام عقیدتی»، و «نظام ارزشی» را شکل می‌دهد.از طرفی چون افعال اختیاری انسان تابع اراده‌ی او هستند و اراده‌ی انسان‌ها نیز در پرتو نوع نگرش و نظام ارزشی مورد قبول آن‌ها شکل می‌گیرد، رفتارهای انسان نیز تابعی از نظام ارزشی مورد قبول او خواهد بود.خلاصه این که معناداری زندگی انسان در گرو انجام اعمال و رفتارهایی است که در چارچوب نظام ارزشی ویژه‌ی یک جامعه و در راستای باورها و نظام عقیدتی آن جامعه انجام می‌گیرد و چون مطابق بینش اسلامی، تنها جهان‌بینی حق و به تبع آن، تنها نظام عقیدتی و ارزشی صحیح دین اسلام است، ما مسلمانان دین را عامل معناداری و جهت دهنده‌ی زندگی انسان می‌دانیم.از این رو، فرهنگ در این‌گونه تعریف، بر دین انطباق می‌یابد.

مناسک آیینی، یکی از نتایج تأثیر دین بر فرهنگ

مراسم و مناسک آیینی، وسیله‌ی اجرای آموزه‌ها و دستورهای دینی و مذهبی در هر جامعه‌ای است.

کارکردهای متعددی برای انجام مناسک مذهبی برشمرده‌اند، از جمله مشارکت در شادی و غم برای همدلی و هم‌دردی با هم  (از منظر روان‌شناختی برطرف شدن غم و فراموشی مشکلات زندگی، یا به نظر فروید خاموش کردن عقده‌های روانی شخصی)۱٫از منظر جامعه‌شناختی نیز مناسک دینی آن‌گونه که دورکیم ادعا می‌کند، موجب اتحاد و هماهنگی میان افراد جامعه می‌شود.

تأثیر دین در فرهنگ اسلامی مسلمانان

بزرگداشت رویدادهای مهم دینی و وقایع مهم زندگی بزرگان، ائمه و اسوه‌های دینی، زمینه‌ساز و محور اصلی بسیاری از مناسک، آیین‌ها و مراسم‌ها می‌باشد.بزرگداشت این رویدادها و نیز انجام برخی فرایض دینی جمعی که وابسته به زمان خاصی هستند -مانند اعمال شب قدر، عید فطر، اعتکاف و…-دو محور اصلی مناسک آیینی می‌باشند که نتیجه آن برجسته شدن بعد زمان در مناسک آیینی است. زمانهایی که از آنها تحت عنوان «مناسبت‌های دینی» نام می‌بریم.

تأکید بر بزرگداشت ایامی خاص

تأکید بر بزرگداشت ایامی خاص از سال و برجسته کردن آن روزها، به تدریج آداب و رسوم ویژه‌ی آن ایام را شکل داده است.خاص بودن زمان و ویژه بودن اعمال در این ایام، باعث تقسیم سال به ایام مناسبتی و ایام غیرمناسبتی شده است.

فارغ از احتمال بروز برخی آسیب‌ها در ایام مناسبتی سال، به دلیل کم‌رنگ شدن برخی وجوه اصلی دین ـ مانند کم‌توجهی به نماز در ایام عزاداری و…ـ، آسیب دیگری نیز در ایام غیر مناسبتی محتمل است و آن فراموش کردن و بایگانی نمودن دین ـ به‌ویژه وجه اجتماعی آن ـ تا فرا رسیدن مناسبت مذهبی بعدی است که شاید نام این پدیده را بتوان «دین مناسبتی »گذاشت.نتیجه این پدیده، محدود شدن کارکرد اجتماعی دین در برگزاری آداب و رسوم ویژه بزرگداشت مناسبت‌های مذهبی و کم‌رنگ شدن سایر وجوه دین در ایام غیر مناسبتی خواهد بود.

پیروان این پدیده به تدریج کل دین را در چند روز خاص سال و برگزاری آداب آن روزها خلاصه کرده و در سایر ایام سال، جایگاه خاصی برای دین تعریف نخواهند کرد.

نقش هیأت‌های مذهبی

نقش هیأت‌های مذهبی و جایگاه مردمی آن بر هیچ‌کس پوشیده نیست.شاید بزرگترین پایگاه دینی ملی در جامعه اسلامی ما، هیأت‌ها و محافل مذهبی ‌باشد.با توجه به این نقش ارزشمند، بسیاری از ضعفها و قوت‌های فرهنگی را که در میان هیأتی‌ها و جوانان علاقه‌مند و محب اهل‌بیت (ع) دیده می‌شود، به نوعی می‌توان با هیأت‌های مذهبی و برنامه‌های آن مرتبط دانست.

برنامه‌ریزی هیئات برای تداوم برنامه‌های مذهبی در طول سال و به‌ویژه در ایام غیرمناسبتی قطعاً تأثیر شگرفی در جلوگیری از مناسبتی شدن دین خواهد گذاشت.

منابع:

مصباح یزدی، محمدتقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج ۳، بحث دین و مفاهیم نو

مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، ج ۱

مطهری، مرتضی، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ج ۱، بحث انسان و ایمان

از این روست که این گونه رفتارها را مطلقا امری پیوند خورده با عالم الهی و دور از مولفه های زمینی دانستن و اظهار نظر کردن پیرامون آن را تحمیل قواعد برونی بر پیکره مناسک آیینی دانستن به همان مقدار خطر ناک است که اظهارنظر‌های غیر کارشناسانه، دستورعمل‌های بی‌ضابطه و تصدی گری‌های غیر مسئولانه.

آنچه جامعه ما ، فرهنگ دینی و هویت ملی مارا تداوم می بخشد حفظ ،پالایش وپیرایش همان مناسک و آیین های مذهبی است.

در بازتعریف مناسک آیینی چند نکته را می‌بایست مورد دقت ونظر قرار داد:

۱ـ پایگاه وظرف اجتماعی

۲ـ ظرفیت وفضاسازی اجتماعی

۳ـ فهم ومعرفت،مؤلفه ای برای هویت بخشی مناسک آیینی

۴ـ ارتباط شریعت،عرف ومنطق با رفتارشناسی اجتماعی

اینها مولفه هایی است که در بازشناسی مناسک آیینی مورد نظر باید مورد مطالعه و دقت قرار گیرد.شایان به ذکر است که آیین ها در جامعه ما در حقیقت بازنمایی از فهم متولیان آن و نوعی رسانه دینی است، رسانه‌ای که در پایگاهی چون هیات ومجالس حسینی نقش وجایگاه ویژه ای را برای اهل منبر، وعاظ وخطیبان ،مداحان ،مستمعان وحتی هیات داران به عنوان سکانداران رسانه آیینی آن هم با کار کردی خاص و منحصربه‌فرد تعریف می کند.

از این جهت در برابر مقوله هایی چون تبلیغ دینی ، مدح و مرثیه خوانی ، هیأت و هیأت‌داری، عاشورا و امام حسین (ع) می بایست از سطحی نگری ، بازتکرار مفاهیم کهنه و غیر کاربردی ، حرکت‌های احساسی و منفعلانه و برنامه ریزی های دفعی، غیر کارشناسانه و کوتاه مدت حذر کرد. و این یعنی لزوم ایجاد کرسی های تخصصی حوزوی و آکادمیک پیرامون موضوعات عاشورا، امام حسین (ع) ، هیئات و مناسک آیینی.

خاک بر سرم کنند؟! و مشت کاهی از غربال برداشته به سر حضار پاشید و اضافه کرد: (ای امام حسین! کجا بود در روز عاشورا رضا که جان خودش و این سربازانش را در راهت فدا بکند) و همراه غیه کشیدن و به سینه کوبیدن و غش و ضعف زنان از منبر نزول کرده به راه افتاد و دسته‌اش به دنبالش از مسجد خارج گردیدند!

این یک منظره بود و منظره دیگر هم قدغن کردن دسته و سینه‌زنی و هر نوع عزاداری از تعزیه، روضه و نوحه به وسیله خود او در وقتی که به سلطنت رسیده و تاج‌گذاری کرده بود، تا آنجا که برپا دارندگانش را توبیخ و به زندان افکندند و آرایش مساجد و عزاخانه‌ها مانند تکایا و حسینیه‌ها که مظهر و نمایانگر عزاخانه بودند، ممنوع شد و حتی افراشتن بیرق سیاه بر سر خانه، دکان، دالان و کاروانسرایی به علامت عزای حسین در حکم بدترین کار خلاف محسوب می‌شد و لازم بود که صاحبش تنبیه شود و حتی بانی، ذاکر و مستمع روضه نیز دستگیر و حبس شوند.

امام حسینی که دیگر کاری با او نبوده بهره لازم از وی و نامش کشیده شده باید تا زمان مقتضی دیگر کنار گذاشته بشود…

حکایت حساسیت شدید نهاد قدرت بر اعتقادات و آداب و رسوم آیینی مردم، به‌ویژه آن دسته اعتقاداتی که منجر به حرکت‌های اجتماعی می‌شود، تاریخی دیرینه دارد. صدور احکام حکومتی مبنی بر ترویج و یا ممنوعیت مناسک آیینی و یا برگزاری این مناسک و مراسم به شیوه‌ای خاص همیشه در دستور کار نهادهای قدرت تا قبل از انقلاب اسلامی ایران به‌ویژه سه دورة پادشاهی آخر یعنی صفویه، قاجاریه و پهلوی بوده است. فلسفه اکثریت این احکام، مصادره پتانسیل و توانمندی‌های اجتماعی اعتقادات و رفتارهای آیینی مردم به نفع نهاد قدرت بوده که حکایت فوق نمونه‌ای از این رفتار است.

اما تعامل نهاد قدرت و مردم در زمینه رفتارها و اعتقادات آیینی، با ظهور و بروز انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی ماهیتی دیگر به خود گرفت. نهاد قدرت، این بار از دل همان مردم و معتقد به همان اعتقادات شکل گرفته است. همانقدر که مدیر یک هیئت در مورد برگزاری مراسم هیأت خود نگران، حساس و پیگیر بوده و تمام تلاش خود را برای حفظ اصالت و عدم انحراف این حرکت به کار می‌بندد، مدیران فرهنگی در مقیاسی کلان‌تر در همین زمینه نگران، حساس و پیگیر هستند.

فلسفه مصوبات مختلف شورای انقلاب فرهنگی، تشکیل ستادهای مختلف نظارت بر عزاداری‌ها در استان‌ها، برنامه‌های همیار هیأت در نیروی انتظامی و برنامه‌های سازمان تبلیغات و ستاد ساماندهی شئون فرهنگی دقیقا بر همین مبنا و هدف بوده است.

هر چند در اجرای این برنامه‌ها برخی کاستی‌ها و نواقص مشاهده می‌شود، اما باید به این نکته توجه کرد که دولت در عرصه صیانت از ارزش‌ها و پاسداری از حریم مناسک آیینی بیشتر نقش نظارتی برای خود قائل بوده و «مردم‌نهاد» بودن همه حرکت‌های اجتماعی ـ مذهبی و اینکه جز با حمایت و همراهی تشکل‌های مذهبی مردمی هیچ اصلاحی را در مورد انحرافات احتمالی نمی‌توان انجام داد، به عنوان اصلی مسلم، سرلوحه کار خویش قرار داده است.

به عنوان نمونه شورای عالی انقلاب فرهنگی راهکار اجرایی برای اولین مصوبه خود با مضمون «غنابخشی فکری و محتوایی مجالس و مراسم سوگواری در جهت ارتقاء و تعمیق بصیرت و معرفت اقشار و آحاد جامعه درباره فلسفه، عمق و ابعاد و تعلیمات و تبعات حماسه حسینی (ع) و مقابله با تحریفات و اکاذیب پدید آمده در این زمینه» را به شکل زیر به ستاد ساماندهی شئون فرهنگی ابلاغ کرده است:

- اهتمام بیشتر به توسعه اندیشه‌ها و نظرات دانشمندان و متفکران بزرگ درباره محرم و آیین‌های عزاداری سالار شهیدان (ع)

- تهیه برنامه‌های منظم و منسجم رسانه‌ای برای نقد و بررسی شعر، مداحی و تعزیه‌خوانی و همچنین مناظره فکری فقهی توسط متخصصان.

- تبیین و تشریح فلسفه و ضرورت و نقش تاریخی قیام عاشورا و ارائه تحلیل‌های مناسب از فرآیند شکل‌گیری نهضت حسینی و نفی تحلیل‌های ناصواب غیرمنطبق با واقعه عاشورا و شعائر حسینی از طریق رسانه‌ها به‌ویژه صدا و سیما با همکاری دستگاه‌های ذیربط فرهنگی.

که با بررسی این راهکار اجرایی می‌توان به فرهنگی بودن روش‌های اجرایی و نه بخشنامه‌ای بودن و یا دستورالعمل‌های اداری یک‌شبه پی برد.

پی نوشت

۱٫ عزاداران و سینه‌زن‌ها را عساکر حضرت حسین می‌خواندند.

۲٫ برای تهییج بینندگان در هر دسته و مجالسِ روضه معتبر، یکی دو نفر غربال‌کش کاه بودند که در شور عزا، مشت‌مشت بر سر افراد کاه می‌پاشیدند.

مناسک عزاداری، رکن حیات دینی

ماه محرم و مناسک عزاداری به عنوان جزیی مهم از زندگی مردم شیعی است. البته این بدین معنا نیست که دیگر مسلمانان و یا حتی غیرمسلمانان با امام حسین (ع)، عاشورا و آثار آن نامأنوس‌ و غریبند، بلکه نقطة تمایز آن است که مناسک عزاداری در جامعة ما یکی از ارکان اصلی دینداری محسوب شده و می‌شود. این مناسک درساده‌ترین و در عین حال گسترده‌ترین وجه ممکن، تقدس، توکل و توسل را به درون زندگی مردم تزریق می‌کند. آن هم زندگی که گاه سرشار از ناکامی و فشارهای مادی و معنوی است.

به همین سبب، این مناسک به عنوان مهم‌ترین رکن حیات دینی جامعه، عامل اصلی «ذهنیت دینی مردم» بوده و آمیختگی شدیدی نیز با «وجدان جمعی» آن‌ها داشته است. جامعة شیعی در خلال این مناسک می‌توانسته «احساس حادتری از خویشتن» داشته باشد. از این رو هم بیشترین میزان «نمادهای مقدس» در فرهنگ مردم ناشی از این مناسک بوده و هست و هم بالعکس، در این گفتمان بیشترین میزان ممکن حضور مفاهیم و مقوله‌های زندگی مردم، دیده می‌شود.

ارتباط باورهای دینی و مناسک آیینی

هرچند باورهای دینی مردم می‌تواند لااقل به دو طریق فرم و روبنایی و گاه در قالبی ساختاری و درونی ظهور پیدا کند، اما به نظر می‌رسد که باورهای دینی بیش از آن که در اعمال و مناسک آیینی مفهوم واقعی و یا شکل پایدار خود را باز یابد، در افکارو عقاید که گاه کمتر نمایان می گردد و ناملموس می‌ماند، ثبت می‌شوند. برای مثال به صورت آثار ادبی مکتوب و یا عامیانه و … در یک جمعیت نفوذ می‌کند.

در حقیقت باورهای دینی را نباید تنها در قالب مناسک (قالب‌های مناسکی که می‌توانند گاه به جامة زشت و گاه زیبایی تعبیر شوند) مورد توجه قرار داده و بر این مبنا آن‌ها را ارزیابی کرد، کاربرد مناسک در باورها، بیش از آن که نشان دهندة کیفیت و یا اندازه‌گیری آن گروه یا جامعه باشد، ابزار پویایی، دعوت و یا تبلیغ و یا توسعه آن، به‌ویژه در بستر اجتماعی خویش است.

مناسک آیینی، آرایه و یا پیرایه بر پیکره دین

بحث از خلوص مناسک آیینی به این مفهوم که در یک مذهب، همة مناسک و مؤلفه‌ها و درون‌مایه‌ها از صفر خلق می‌شوند، بحث بیهوده و مهملی است. تاریخ نظریات اسطوره و مناسک به خوبی نشان می‌دهد که مناسک در طی تاریخ بسته به شرایط اجتماعی و تاریخی تحول می‌یابند. چرا که نظام آن همان‌گونه که منشور اجتماعی و مبنای فرهنگی است، همراه با آن تغییر هم می‌کند.

شاید بتوان عوامل مؤثر بر مناسک را به سه دسته تقسیم کرد:

عوامل توسعه دهنده مثل مبلغان، معلمان، و خود معتقدین به مناسک.

عوامل بازدارنده مثل مخالفان، معاندان، منافقان، مجادلان، مغرضان و …

عوامل خنثی کننده که گاه هم در مقابل مبلغان و هم در برابر مخالفان موضع می‌گیرند.

که قطعاً تأثیرگذاری عوامل دوم وسوم کم نبوده و با احتساب گذشت زمان طولانی می‌توان انحراف در برخی از ارکان مناسک آیینی را ناشی از همین عوامل دانست. انحرافاتی که باعث شده در حال حاضر مناسک آیینی در دو قالب، آرایه، با کارکرد مثبت و پیرایه،با کارکرد منفی۲ بر پیکرة دین ظاهر شود. در این زمینه چند نکته قابل ذکر است:

۱٫ همان‌طور که در بالا اشاره شد، وجود پیرایه‌هایی در مناسک آیینی را نمی‌توان دلیل انحراف در اعتقادات و باورهای دینی یک جامعه دانست. چه بسا اگر انجام دهندگان این مناسک فرصتی برای تأمل بیابند، نتوانند در محکمة عقل خویش، پیوندی بین این فعل و نظام باورهای خود پیدا کنند.شاید بتوان گفت آموزش، به‌ویژه سبک سنتی آن (منبر، وعظ، خطابه و مداحی) مهم‌ترین بستر تأثیرگذاری بر این سیر حرکت است.

۲٫ با توجه به شکل‌گیری پیرایه‌ها در طول تاریخ و در مدت زمان طولانی، فرآیند تبدیل پیرایه‌ها، آرایه‌ها، زمانی متناسب با روند شکل‌گیری را می‌طلبد، آن هم در بستر حرکتی فرهنگی.

۳٫ یکی دانستن مناسک آیینی و باورهای مذهبی به ویژه از سمت معتقدین به این مناسک، تأثیری جدی بر وجهة دین داشته و بر این اساس هر نوع آسیب عملکردی به مثابه نقص و عیب در نفس دین تعریف خواهد شد. آسیبی که بویژه در چند سال گذشته به ابزاری تبلیغی برای اسلام ستیزان با هدف گسترش اسلام‌هراسی (اسلام‌فوبیا) تبدیل گشته است.۳ و از این روست که آسیب‌شناسی مناسک نیز برخورد و تعارض با دین به حساب آمده و منتقدان این مناسک، افرادی مغرض، منحرف و گاه مرتد به شمار می‌آیند!!

پی‌نوشت:

۱٫ بسیاری از سفرنامه‌نویسان به این مسئله اشاره داشتند که ایام ماه محرم، اوج شور و هیجان اجتماعی و مذهبی ایرانیان و اصلی ترین دوره برگزاری مناسک مذهبی است (دلاواله، ۱ ـ ۷۰، ۱۳۸۱٫ کمپفر، ۱۸۰، ۱۳۶۰٫ پولاک، ۶۷، ۱۳۶۳٫ بروکش، ۱۳۷۴ و …) به قول یکی از ناظران خارجی که در ایام محرم در ایران بوده، «… سرانجام روز دهم محرم فرا رسید، روزی پراهمیت… زیرا این روز شاهد آفرینش آدم و حوا، بهشت و جهنم، زندگی و مرگ بوده است. ولی برای شیعیان محرم لحظه‌ای بسیار ژرف‌تر و پرمعنی تر است، چرا که شهادت امام حسین (ع) در این روز روی داده است». (بل، ۱۳۶۳).

۲٫ هرچند در این صورت دیگر نمی‌توان از آن به عنوان مناسک ایینی نام برد. اما به دلیل ممزوج شدن سره و ناسره با هم و این که هنوز نمی‌توان در سطح عموم، شاخص و خط‌کشی برای تفکیک آرایه‌ها و پیرایه‌ها ارائه کرد، مجموعه‌ی همه‌ی آداب و رسوم را مناسک آیینی می‌خوانند.

۳٫ نمونه‌ی اخیر آن فیلم فتنه بود.

آنچه مسلم است تأثیر زمینه‌ها و بسترهای زمانی به جهت ایجاد آمادگی روحی، برقراری یک نوع تمرکز در رفتار و فکر قبل از بروز و ظهور یک رفتار در قالب مناسک و آیین‌ها آن هم در ظرف زمانی خاصّ خود است، تأثیری که گاه مقدمه را از ذی‌المقدمه «اصل رفتار» مهم‌تر می‌نماید. ۲

گرچه در علم ارتباطات در «عوامل تأثیر بر مخاطب» به واژه‌ای با نام «موقعیت» برمی‌خوریم۳ اما شاید اشاره به برخی موارد آمده در متون دینی اهمیت این عامل را در تحکیم و تعمیق یک رفتار در زمان خودش نمایان‌تر می‌سازد:

از امام (ع) سؤال شد که معنای این جمله چیست؟ «لاتُعادُّوا الاَیّامَ فَتَعادِّیکُم» ۴با روزها دشمنی نکنید که به مقابله برخواهند خواست و امام (ع) پاسخ دادند: منظور از روزها ماییم و بعد نام روزها و خودشان را یک‌ به یک شمردند. ۵

و در حدیث آمده است: که همانا در «روزهای» زندگی‌تان «نفحاتی» است. آگاه باشید! و خود را بر سر راه آن نسیم‌های رحمت قرار دهید. ۶

و در ادعیه که از معتبرترین متون دینی‌اند آمده است که «فِی هذِه اللّیلَةِ وَ فِی هذِه السّاعَةِ» و یا «اَلسّاعَةَ اَلسّاعَةَ اَلسّاعَةَ». ۷

به هر حال آنچه از مانند این‌گونه تعابیر دینی برمی‌آید، اهمیت زمان، ظرف رفتاری و موقعیت‌های مناسبتی‌ست. چیزی که واژه «اَلسّاعَة» را نه به معنای «حال» و نه به منظور «لحظه» بلکه به مفهوم ایجاد یک ظرفیت عمیق و وسیع ـ گرچه در بخشی از زمان به ظاهر کم و کوتاه و بسیار محدود ـ برای یک رفتار مقبول دینی بازآفرینی می‌کند. رفتاری که نیازمند یک زمینه رشد و گذر جامعه و فرد از آن ظرف زمانی به عنوان پیش نیاز برای حضور در آن موقعیت خاصّ دیگر می‌باشد.

شاید این مختصر را بتوان سرآغاز یک گونه نو‌اندیشی در اصل «مناسبت‌ها» و «مناسک آیینی» دانست. با این نگاه می‌توان انتظار داشت تمامی نهادها و متولیان فرهنگی، صاحبان پایگاه‌های دینی و مبلغان مذهبی که در ماه محرم و صفر خود را در بهار فعالیت دینی و پاسداشت مجالس عزاداری و توسل می‌بینند، چند گام جلوتر فضاسازی اجتماعی را با درک «روز عرفه» آغاز نمایند. روزی که زیارت امام حسین (ع) با «مناجات» گره خورده است. چه آن که ما معتقدیم این موقعیت ـ که در متون دینی توجه خدا را به زائران کوی حسین (ع) قبل از زائران خانه‌اش در بر دارد ـ ۸ حکایت نوعی «بازخوانی تفکر و عقیده» و لزوم آماده‌سازی برای درک عاشوراست.

و حرف آخر آنکه ترویج و گسترش «دعای عرفه»، توجه دادن به فضای «مناجات»، و آشناسازی جامعه با مفاهیم والای آن به یقین شروعی‌ست برای استعدادیابی در جریان پرجوش و خروش محرم و عاشورا، شرح و بسط مطلب می‌ماند برای بعد …

پی نوشت

۱ ـ در سرمقاله شماره ۴۳ ماهنامه خیمه به این مطلب اشاره‌ای رفت.

۲ ـ گرچه در ظاهر برخی اعمال دینی را کم‌اهمیت جلوه‌ می‌دهند، مانند اذان و اقامه برای آماده‌سازی نمازگزار، درحالیکه «اسرار الصلوة» این‌گونه رفتارها را مهم و پررنگ می‌داند.

۳ ـ هنر سخنرانی / استیفن ای لوکاس/ انتشارات رشد

۴ـ شیخ صدوق در کتاب «خصال»، در تفسیر حدیث نبوی «لاتعادوا الایام فتعادیکم» (روزها را دشمن ندارید که آنها شما را دشمن خواهند داشت) نقل کرده است که امام علی النقی(ع) فرموده اند: روزها ما هستیم …یک شنبه امیر المومنین است … و جمعه فرزند فرزندم است. که جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد.

۵ ـ و در ادامه روایت آمده است که شنبه با نام رسول (ص) خداست. یک‌شنبه با نام علی و فاطمه (ع)، دوشنبه با نام حسنین (ع)، سه‌شنبه با نام حضرت سجاد، امام باقر و امام صادق (ع)، چهارشنبه با نام حضرت موسی‌بن‌جعفر، امام رضا، امام جواد و امام هادی (ع)، پنج‌شنبه با نام امام حسن عسگری (ع) و جمعه با نام حضرت مهدی (عج) است.

۶ ـ علامه مجلسی/ بحارالانوار/ ج۷۱/ ص۲۲۱ ـ محجة البیضاء / ج ۵/ ص ۵

مولوی با اشاره به این حدیث در دفتر نخست مثنوی معنوی (تصحیح نیکلسون، ابیات ۱۹۵۱ ـ ۵۵) ، ابیات زیر را سروده است:

گفت پیغمبر که نفحت‏های حق

اندرین ایام می‏آرد سبق

گوش هش دارید این اوقات را

در ربایید این چنین نفحات را

نفحه‏ای آمد شما را دید و رفت

هرکه را می‏خواست جان بخشید و رفت

نفحه‏ای دیگر رسید آگاه باش

تا از این هم وانمانی خواجه تاش

جان آتش یافت زان آتش کشی

جان مرده یافت از وی جنبشی

۷ ـ در دعای کمیل و دعای فرج این‌گونه آمده است.

۸ـ ابن قولویه/کامل الزیارات/الباب السبعون ثواب زیارة الحسین علیه السلام یوم عرفة/ حدیث سوم: و عنهم ، عن سعد، عن الهیثم بن ابى مسروق النهدى ، عن على بن اسباط عن بعض اصحابنا عن ابى عبد الله علیه السلام قال : ان الله تبارک و تعالى یَبدَءُ بِالنَّظَرِ الى زُوارِ قَبرِ الحسَین علیه السلام عَشِیَّةَ عَرَفَة ، قال : قلت : قَبل نَظَرَه لِاَهلِ الموقِف ؟ قال : نَعم ، قلت : کیف ذلک ؟ قال : لِاَنَّ فِى اوُلئِکَ اَولادَ زِناً؛ وَ لَیسَ فِى هؤُلاءِ اَولادَ زِناً.

۱٫ نیروهای لازم و متخصص و آشنا به رسانه و مفاهیم مرتبط با امام حسین(ع)، عاشورا و هیأت در کجایند و چگونه تشویق به همکاری می‌شوند؟

۲٫ بودجه و منابع مالی که لازم است در اختیار این حرکت قرار گیرد، از چه راهی می‌بایست تأمین شود؟

۳٫ چگونه و با چه راه‌کاری باید در ارگان‌ها و سازمان‌هایی که این‌گونه کارها در شرح وظایف‌شان هست، ایجاد دغدغه و انگیزه کرد تا به یک حمایت عملی و مؤثر بپردازند؟

۴٫ از آن‌جا که این حرکت نیازمند یک گروه و هیأت علمی و نظریه‌پردازی بود، و یک حرکت ماندگار پژوهشی بسته به حل مسائل بنیادین و تئوریک است، آیا تا به حال چنین پژوهش‌هایی در این زمینه‌ها و موضوعات، آن هم عمیق و اساسی صورت گرفته است؟

۵٫ اصولاً رسانه‌ی آیینی کدام است؟ چه مؤلفه‌هایی دارد؟ آیا می‌توان تعریف جامع و کاربردی برای آن، آن هم در رسانه‌ی مکتوب این‌چنینی ارائه داد؟

۶٫ چاپ این ماهنامه با چه دیدگاهی می‌بایست ادامه پیدا کند؟ آیا مخاطب‌محور باشد و از فضاهای ژورنالیستی و جاذبه‌های بصری بهره ببرد؟ آیا پیام‌محور باشد و برای پند و اندرز و انتقاد و مبارزه با خرافات حرکت کند؟ آیا موضوعی را مد نظر خود قرار دهد و پیرامون آن بحث کند و احساس نماید که هرکسی به این موضوع علاقه‌مند بود، مخاطب مورد نظر ماهنامه است و آیا . . .

۷٫ اصولاً آیا صرف چاپ یک ماهنامه بدون یک حرکت چندرسانه‌ای (صوتی تصویری، نشر، همایش، سایت و . . .) می‌تواند حتی ماهنامه را در درازمدت موفق و ماندگار قرار دهد؟

۸٫ سیستم توزیع را چه کنیم؟ این آسیب که در تمام کشور هیچ‌گونه سیستم و سازمان توزیع محصولات فرهنگی و کانال ارتباطی مجموعه‌های مذهبی وجود ندارد را چه کنیم؟

۹٫ از آن‌جا که مجموعه مخاطب‌های این ماهنامه هیچ‌گاه شاهد مجله‌ای این‌گونه با رویکرد اجتماعی، فرهنگی با نگرشی مشفقانه و گاه منتقدانه نبوده‌اند و در بسیاری از موارد با سعه‌ی صدر با طرح اشخاص، چهره‌ها و روش‌های رسانه‌ای برخورد نکرده‌اند، چگونه می‌توان از عکس سخنران یا مداح یا یک نقد یا یک آسیب استفاده کرد و دم زد؛ در حالی که در هر صورت عده‌ای کاسه‌ی صبرشان لبریز می‌شود و الی‌الابد ماهنامه را بایکوت می‌کنند؟!

این‌ها بخشی از دغدغه‌ها و مشکلاتی است که در این پنج ساله فراروی ما بود و خرسندیم که پس از یک دوره‌ی پنج ساله، سیاست‌ها و برنامه‌های پنج ساله‌ی دوم را بر اساس راه‌اندازی مرکز مطالعات راهبردی خیمه با خروجی‌های رسانه‌ای مختلفی شاهد هستیم که از کوله‌بار تجربه و آزمون و خطاهای پنج سال گذشته بهره می‌برد، و اینک در آستانه‌ی ششمین سال انتشار ماهنامه، دل به دریا زده‌ایم، عزم‌مان را جزم کرده و چشم‌مان را بر تردیدها، مگرها، تهدیدها و تشویش‌ها بسته‌ایم تا برای یک بار بخشی از توان مرکز، همکاران اجرایی و دوستان تحریریه را که تمام انرژی خود را وقف خیمه‌ی سیدالشهدا (ع) کرده‌اند، به محضر شما عزیزان هیأتی و دل‌سوزان عرصه‌ی فرهنگ، متولیان و مسئولان فرهنگی، فرهیختگان و اندیشمندان تقدیم داشته و کاری متفاوت، فاخر و به اندازه‌ی وسع‌مان در شأن ساحت مقدس مولایمان ارائه دهیم و البته بخشی از این تغییرات برای یک بار است؛ فقط برای یک بار! شماره‌ی آینده همه‌تان غافل‌گیر خواهید شد.

راستی عزاداری و سوگواری محرّم‌تان قبول درگاه حق . . .

در گذشته‌های نه‌چندان دور در شب یلدا مادربزرگ‌ها زیر کرسی برای نوه‌هایشان چنین می‌گفتند که: «جونم واستون بگه یه جنگل بود و یه مورچه‌ و یه پرنده خوش‌آواز که توی هوای بهاری روی شاخه‌های درخت میون گل‌های قرمز و زرد می‌نشست و می‌زد زیر آواز، می‌خوند و می‌پرید و چرخ می‌زد و … .

توی همسایگی این پرنده، یه مورچه بود زبر و زرنگ و پرکار، صبح‌ها از لونه‌اش راه می‌افتاد و تا شب آذوقه جمع می‌کرد و می‌برد توی لونه‌اش جا می‌داد ؛ پوست جو و گندم و خلاصه هر چی که بود.

پرنده خوش صدای قصة ما که کار کردن این مورچه رو می‌دید گاهی از اون بالا صدا می‌زد که : «آهای مورچه، بسه دیگه، چقدر حرص می‌زنی، هوای به این خوبی، این همه غذا، مگه عقل از سرت پریده که این همه غذا تو خونه‌ات تلنبار می‌کنی و می‌خندید و مورچه رو مسخره می‌کرد، وای چه کار بدی! خلاصه گذشت و گذشت و گذشت، کم‌کم هوا سرد شد، زمستون از راه رسید و برف روی درخت‌ها و زمین رو پوشوند. مورچه توی لونة گرم و نرمش نشسته بود و در حالی که بار آذوقه و خورد و خوراکی که بهار و تابستون جمع کرده بود کنارش بود ، چرت می‌زد که تق‌تق، تاق‌تاق، دید یکی داره در می‌زنه، پشت در صدا زد کیه داره در می‌زنه؟ اما بچه‌ها! صدایی نیومد، اولش فکر کرد خیالاتی شده، اما نه … آروم لای درو باز کرد، خوب بیرون رو نیگا کرد، توی سوز سرما، لای برفا، پشت در دید وای، همون بلبل خوش صدا و خوش آب و رنگ از گشنگی و بی‌غذایی بی‌حال وسط برفا افتاده و از سرما خشک شده. با غصه یه نیگا بهش کرد و زیر لب گفت: «اون وقتی که جیک‌جیک مستونت بود، یاد زمستونت نبود؟»

متولیان و مسئولان نهادهای فرهنگی، ارگان‌ها و سازمان‌های مرتبط گرچه از ظرفیت‌ والای تئوریک اسلام و انقلاب می‌توانند بهره‌مند شوند و از مبانی نظری امام (ره) و رهنمودهای رهبری نه فقط به عنوان رهبر جبهه فرهنگی، بلکه با نگاه یک نظریه‌پرداز و مفسر و بزرگترین حامی و پشتیبان فعالیت‌های فرهنگی برخوردار باشند و اگرچه می‌توانند از توان بالقوه گرایش دینی و فطری مردم، منابع و ظرفیت‌های اجتماعی مانند مساجد، بقاع و اماکن متبرکه و از وجود نهادهای دینی ریشه‌دار، چون حوزه‌های علمیه، روحانیت و مراجع، تجربیات و آزمون و خطاهای سی‌ ساله انقلاب در حوزه فرهنگ و تولید محصولات فاخر، وجود هزاران سازمان و نهاد غیردولتی جوان، بودجه و امکانات سرگردان فرهنگی، گرایش به معنویت و دین و غلبه گفتمان انقلاب و ارتقای کیفی جایگاه معنوی انقلاب در جهان حظ و بهره ببرند تا کمی از بار مسئولیت و تکلیف خویش در پیشگاه خدا و نظام و مردم بکاهند، اما … .

بی‌توجهی به مقولة فرهنگ، ضعف و عدم کارآمدی برخی از متولیان و نهادها، فقدان شناخت دقیق جبهه مهاجم و برنامه‌ها، نبود استراتژی و هماهنگی لازم در بین نیروها، ضعف کمی و کیفی و عدم تناسب تولیدات فرهنگی از حیث محتوا، ارائه و توزیع اثر و میزان اثرگذاری، عدم اهتمام لازم به کادرسازی و توجه به منابع انسانی ، وجود برخی اختلافات و کارهای سیاسی و سلیقه‌ای، همه حکایت از عدم تحقق مهندسی فرهنگی در کشور دارد آن هم در سال‌هایی که باید تمدن اسلامی شکل گیرد و نظام بر اساس جبهة متحد فرهنگی به قله‌های شکوفایی خویش دست یابد، فرصت‌های مغتنمی که گاه با غفلت و بی‌تفاوتی و اهمال‌کاری از دست می‌رود و این‌ها همه دغدغهۀ کسی است که سال ها با نوازش هشدارهایش ، تهاجم فرهنگی، شبیخون فرهنگی، ناتوی فرهنگی، غارت فرهنگی و قتل عام فرهنگی! را گوشزد می کند و ما … و اگر زمستانی باشد، این ما و خواب و جیک‌جیک مستون، خدا نکند!