سرانجام روز دهم محرم فرا رسید، روزی پراهمیت … زیرا این روز شاهد آفرینش آدم و حوا، بهشت و جهنم، زندگی و مرگ بوده است. ولی برای شیعیان، محرم لحظه‌ای بسیار ژرف‌تر و پرمعنی‌تر است، چرا که شهادت امام حسین (ع) در این روز روی داده است.

مناسک عزاداری، رکن حیات دینی

ماه محرم و مناسک عزاداری به عنوان جزیی مهم از زندگی مردم شیعی است. البته این بدین معنا نیست که دیگر مسلمانان و یا حتی غیرمسلمانان با امام حسین (ع)، عاشورا و آثار آن نامأنوس‌ و غریبند، بلکه نقطة تمایز آن است که مناسک عزاداری در جامعة ما یکی از ارکان اصلی دینداری محسوب شده و می‌شود. این مناسک درساده‌ترین و در عین حال گسترده‌ترین وجه ممکن، تقدس، توکل و توسل را به درون زندگی مردم تزریق می‌کند. آن هم زندگی که گاه سرشار از ناکامی و فشارهای مادی و معنوی است.

به همین سبب، این مناسک به عنوان مهم‌ترین رکن حیات دینی جامعه، عامل اصلی «ذهنیت دینی مردم» بوده و آمیختگی شدیدی نیز با «وجدان جمعی» آن‌ها داشته است. جامعة شیعی در خلال این مناسک می‌توانسته «احساس حادتری از خویشتن» داشته باشد. از این رو هم بیشترین میزان «نمادهای مقدس» در فرهنگ مردم ناشی از این مناسک بوده و هست و هم بالعکس، در این گفتمان بیشترین میزان ممکن حضور مفاهیم و مقوله‌های زندگی مردم، دیده می‌شود.

ارتباط باورهای دینی و مناسک آیینی

هرچند باورهای دینی مردم می‌تواند لااقل به دو طریق فرم و روبنایی و گاه در قالبی ساختاری و درونی ظهور پیدا کند، اما به نظر می‌رسد که باورهای دینی بیش از آن که در اعمال و مناسک آیینی مفهوم واقعی و یا شکل پایدار خود را باز یابد، در افکارو عقاید که گاه کمتر نمایان می گردد و ناملموس می‌ماند، ثبت می‌شوند. برای مثال به صورت آثار ادبی مکتوب و یا عامیانه و … در یک جمعیت نفوذ می‌کند.

در حقیقت باورهای دینی را نباید تنها در قالب مناسک (قالب‌های مناسکی که می‌توانند گاه به جامة زشت و گاه زیبایی تعبیر شوند) مورد توجه قرار داده و بر این مبنا آن‌ها را ارزیابی کرد، کاربرد مناسک در باورها، بیش از آن که نشان دهندة کیفیت و یا اندازه‌گیری آن گروه یا جامعه باشد، ابزار پویایی، دعوت و یا تبلیغ و یا توسعه آن، به‌ویژه در بستر اجتماعی خویش است.

مناسک آیینی، آرایه و یا پیرایه بر پیکره دین

بحث از خلوص مناسک آیینی به این مفهوم که در یک مذهب، همة مناسک و مؤلفه‌ها و درون‌مایه‌ها از صفر خلق می‌شوند، بحث بیهوده و مهملی است. تاریخ نظریات اسطوره و مناسک به خوبی نشان می‌دهد که مناسک در طی تاریخ بسته به شرایط اجتماعی و تاریخی تحول می‌یابند. چرا که نظام آن همان‌گونه که منشور اجتماعی و مبنای فرهنگی است، همراه با آن تغییر هم می‌کند.

شاید بتوان عوامل مؤثر بر مناسک را به سه دسته تقسیم کرد:

عوامل توسعه دهنده مثل مبلغان، معلمان، و خود معتقدین به مناسک.

عوامل بازدارنده مثل مخالفان، معاندان، منافقان، مجادلان، مغرضان و …

عوامل خنثی کننده که گاه هم در مقابل مبلغان و هم در برابر مخالفان موضع می‌گیرند.

که قطعاً تأثیرگذاری عوامل دوم وسوم کم نبوده و با احتساب گذشت زمان طولانی می‌توان انحراف در برخی از ارکان مناسک آیینی را ناشی از همین عوامل دانست. انحرافاتی که باعث شده در حال حاضر مناسک آیینی در دو قالب، آرایه، با کارکرد مثبت و پیرایه،با کارکرد منفی۲ بر پیکرة دین ظاهر شود. در این زمینه چند نکته قابل ذکر است:

۱٫ همان‌طور که در بالا اشاره شد، وجود پیرایه‌هایی در مناسک آیینی را نمی‌توان دلیل انحراف در اعتقادات و باورهای دینی یک جامعه دانست. چه بسا اگر انجام دهندگان این مناسک فرصتی برای تأمل بیابند، نتوانند در محکمة عقل خویش، پیوندی بین این فعل و نظام باورهای خود پیدا کنند.شاید بتوان گفت آموزش، به‌ویژه سبک سنتی آن (منبر، وعظ، خطابه و مداحی) مهم‌ترین بستر تأثیرگذاری بر این سیر حرکت است.

۲٫ با توجه به شکل‌گیری پیرایه‌ها در طول تاریخ و در مدت زمان طولانی، فرآیند تبدیل پیرایه‌ها، آرایه‌ها، زمانی متناسب با روند شکل‌گیری را می‌طلبد، آن هم در بستر حرکتی فرهنگی.

۳٫ یکی دانستن مناسک آیینی و باورهای مذهبی به ویژه از سمت معتقدین به این مناسک، تأثیری جدی بر وجهة دین داشته و بر این اساس هر نوع آسیب عملکردی به مثابه نقص و عیب در نفس دین تعریف خواهد شد. آسیبی که بویژه در چند سال گذشته به ابزاری تبلیغی برای اسلام ستیزان با هدف گسترش اسلام‌هراسی (اسلام‌فوبیا) تبدیل گشته است.۳ و از این روست که آسیب‌شناسی مناسک نیز برخورد و تعارض با دین به حساب آمده و منتقدان این مناسک، افرادی مغرض، منحرف و گاه مرتد به شمار می‌آیند!!

پی‌نوشت:

۱٫ بسیاری از سفرنامه‌نویسان به این مسئله اشاره داشتند که ایام ماه محرم، اوج شور و هیجان اجتماعی و مذهبی ایرانیان و اصلی ترین دوره برگزاری مناسک مذهبی است (دلاواله، ۱ ـ ۷۰، ۱۳۸۱٫ کمپفر، ۱۸۰، ۱۳۶۰٫ پولاک، ۶۷، ۱۳۶۳٫ بروکش، ۱۳۷۴ و …) به قول یکی از ناظران خارجی که در ایام محرم در ایران بوده، «… سرانجام روز دهم محرم فرا رسید، روزی پراهمیت… زیرا این روز شاهد آفرینش آدم و حوا، بهشت و جهنم، زندگی و مرگ بوده است. ولی برای شیعیان محرم لحظه‌ای بسیار ژرف‌تر و پرمعنی تر است، چرا که شهادت امام حسین (ع) در این روز روی داده است». (بل، ۱۳۶۳).

۲٫ هرچند در این صورت دیگر نمی‌توان از آن به عنوان مناسک ایینی نام برد. اما به دلیل ممزوج شدن سره و ناسره با هم و این که هنوز نمی‌توان در سطح عموم، شاخص و خط‌کشی برای تفکیک آرایه‌ها و پیرایه‌ها ارائه کرد، مجموعه‌ی همه‌ی آداب و رسوم را مناسک آیینی می‌خوانند.

۳٫ نمونه‌ی اخیر آن فیلم فتنه بود.