بزرگداشت رویدادهای مهم دینی و وقایع مهم زندگی بزرگان، ائمه و اسوه‌های دینی، زمینه‌ساز و محور اصلی بسیاری از مناسک، آیین‌ها و مراسم‌ها می‌باشد.

تأثیر دین بر فرهنگ جامعه‌ی دین‌دار

معناداری زندگی انسان، برگرفته از نحوه نگرش او و یا به تعبیر دیگر تابع «جهان‌بینی و انسان‌شناسی» اوست.جهان‌بینی نیز به نوبه‌ی خود «نظام عقیدتی»، و «نظام ارزشی» را شکل می‌دهد.از طرفی چون افعال اختیاری انسان تابع اراده‌ی او هستند و اراده‌ی انسان‌ها نیز در پرتو نوع نگرش و نظام ارزشی مورد قبول آن‌ها شکل می‌گیرد، رفتارهای انسان نیز تابعی از نظام ارزشی مورد قبول او خواهد بود.خلاصه این که معناداری زندگی انسان در گرو انجام اعمال و رفتارهایی است که در چارچوب نظام ارزشی ویژه‌ی یک جامعه و در راستای باورها و نظام عقیدتی آن جامعه انجام می‌گیرد و چون مطابق بینش اسلامی، تنها جهان‌بینی حق و به تبع آن، تنها نظام عقیدتی و ارزشی صحیح دین اسلام است، ما مسلمانان دین را عامل معناداری و جهت دهنده‌ی زندگی انسان می‌دانیم.از این رو، فرهنگ در این‌گونه تعریف، بر دین انطباق می‌یابد.

مناسک آیینی، یکی از نتایج تأثیر دین بر فرهنگ

مراسم و مناسک آیینی، وسیله‌ی اجرای آموزه‌ها و دستورهای دینی و مذهبی در هر جامعه‌ای است.

کارکردهای متعددی برای انجام مناسک مذهبی برشمرده‌اند، از جمله مشارکت در شادی و غم برای همدلی و هم‌دردی با هم  (از منظر روان‌شناختی برطرف شدن غم و فراموشی مشکلات زندگی، یا به نظر فروید خاموش کردن عقده‌های روانی شخصی)۱٫از منظر جامعه‌شناختی نیز مناسک دینی آن‌گونه که دورکیم ادعا می‌کند، موجب اتحاد و هماهنگی میان افراد جامعه می‌شود.

تأثیر دین در فرهنگ اسلامی مسلمانان

بزرگداشت رویدادهای مهم دینی و وقایع مهم زندگی بزرگان، ائمه و اسوه‌های دینی، زمینه‌ساز و محور اصلی بسیاری از مناسک، آیین‌ها و مراسم‌ها می‌باشد.بزرگداشت این رویدادها و نیز انجام برخی فرایض دینی جمعی که وابسته به زمان خاصی هستند -مانند اعمال شب قدر، عید فطر، اعتکاف و…-دو محور اصلی مناسک آیینی می‌باشند که نتیجه آن برجسته شدن بعد زمان در مناسک آیینی است. زمانهایی که از آنها تحت عنوان «مناسبت‌های دینی» نام می‌بریم.

تأکید بر بزرگداشت ایامی خاص

تأکید بر بزرگداشت ایامی خاص از سال و برجسته کردن آن روزها، به تدریج آداب و رسوم ویژه‌ی آن ایام را شکل داده است.خاص بودن زمان و ویژه بودن اعمال در این ایام، باعث تقسیم سال به ایام مناسبتی و ایام غیرمناسبتی شده است.

فارغ از احتمال بروز برخی آسیب‌ها در ایام مناسبتی سال، به دلیل کم‌رنگ شدن برخی وجوه اصلی دین ـ مانند کم‌توجهی به نماز در ایام عزاداری و…ـ، آسیب دیگری نیز در ایام غیر مناسبتی محتمل است و آن فراموش کردن و بایگانی نمودن دین ـ به‌ویژه وجه اجتماعی آن ـ تا فرا رسیدن مناسبت مذهبی بعدی است که شاید نام این پدیده را بتوان «دین مناسبتی »گذاشت.نتیجه این پدیده، محدود شدن کارکرد اجتماعی دین در برگزاری آداب و رسوم ویژه بزرگداشت مناسبت‌های مذهبی و کم‌رنگ شدن سایر وجوه دین در ایام غیر مناسبتی خواهد بود.

پیروان این پدیده به تدریج کل دین را در چند روز خاص سال و برگزاری آداب آن روزها خلاصه کرده و در سایر ایام سال، جایگاه خاصی برای دین تعریف نخواهند کرد.

نقش هیأت‌های مذهبی

نقش هیأت‌های مذهبی و جایگاه مردمی آن بر هیچ‌کس پوشیده نیست.شاید بزرگترین پایگاه دینی ملی در جامعه اسلامی ما، هیأت‌ها و محافل مذهبی ‌باشد.با توجه به این نقش ارزشمند، بسیاری از ضعفها و قوت‌های فرهنگی را که در میان هیأتی‌ها و جوانان علاقه‌مند و محب اهل‌بیت (ع) دیده می‌شود، به نوعی می‌توان با هیأت‌های مذهبی و برنامه‌های آن مرتبط دانست.

برنامه‌ریزی هیئات برای تداوم برنامه‌های مذهبی در طول سال و به‌ویژه در ایام غیرمناسبتی قطعاً تأثیر شگرفی در جلوگیری از مناسبتی شدن دین خواهد گذاشت.

منابع:

مصباح یزدی، محمدتقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج ۳، بحث دین و مفاهیم نو

مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، ج ۱

مطهری، مرتضی، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ج ۱، بحث انسان و ایمان