مناسبتهای مذهبی، مذهبهای مناسبتی
یکی از عناصر و مولفههای فرهنگ عبارت است از «ارزشها»، آن هم ارزشهای که در شکلگیری شخصیت فرد و تعیین مسیر کلی و اصلی جامعه نقش دارد.
نکته مهم آن است که گرچه آداب و رسوم و مناسک آیینی معلول باورها و ارزشها هستند اما در مقام تاثیرگذاری و نفوذ، این آداب و رسوم هستند که بر ارزشها و باورها در فضای جامعه و فرهنگسازی تقدم دارند.
از این روست که تمامی «کانونهای تاثیر گذار» مانند خانه و خانواده، مدرسه، دوستان، رسانهها، موسسات و نهادهای اجتماعی، مظهر و مجرای آداب و مناسکی هستند که به تدریج ارزشها و باورها را در شخصیت افراد جامعه عمق میبخشند و البته از آنسو نیز حاکمیت و رواج آداب و رسوم و رفتارهای ناسازگار با روح فرهنگ دینی موجب تضعیف عقاید، باورها و ارزشهای دینی میشود.۲
با دقت و تأمل در کلام وحی و متون دینی میتوان دریافت که زمینهسازی تربیت دینی و حیات اجتماعی با مقولهای به نام «تکریم و تعظیم شعائر الهی» شکل میگیرد.۳
شعائر در برگیرنده زمانها، مکانها، نمادها، و نشانهها و مناسبتهایی است که حضور و دقت و تأمل در آن، توان درک و فهم جلالت خداوند، عظمت دین، روح مذهب و مقام اهلبیت را مهیا خواهد کرد.۴
گرچه پاسداشت و تکریم «مناسبتهای مذهبی» مانند فاطمیه، رمضان، اعتکاف، محرم، ولادتها و شهادتها و حتی نمازجمعه ـ که از جمله شعائر الهی است ـ به نوعی در رفتارهای آیینی جامعه ما در سطحی گسترده به چشم میخورد، اما این خود شرایط و ویژگیهایی را میطلبد که در آینده به آن خواهیم پرداخت. نکته مهم آن است که به یقین میتوان با تکیه بر چنین فضاها و فرصتهایی که بسیاری از مکاتب و جوامع از آن محرومند به جامعهای رسید که مذهبش برای سالیان متمادی در فرهنگ رفتاری افراد آن جایگاه داشته و تعمیق باورها و ارزشهای دینی را نوید میدهد.
از این جهت بازکاوی مقولههای مهمی چون توسل، اشک، شادی و نشاط دینی، دعا و زیارت و حتی رفتارهایی چون سینهزنی، نوحهخوانی و برنامههایی مانند مجالس ختم، یادوارهها، سوگوارهها، و کنگرهها، از جمله فعالیتهایی است که میتوان در بالاترین سطوح فکری مدیریت فرهنگی جامعه تعریف و از «متولیان فرهنگی» مطالبه نمود.۵
برنامهریزی و «نظارت بدون تصدیگری» در اینگونه مناسبتها و نوع رفتارهایی که شایسته و بایسته آن است، یکی از وظایف مهم مجریان فرهنگی جامعه است تا با حرکتی هدفمند، غیرمستقیم و بهدور از هیاهو، اجبار و جوزدگی در تعمیق باروها و ارزشهای دینی جامعه به ویژه نسل جوان گام بردارند.
به یقین آن چه جامعه و فضای آیینی آن را در مناسبتهای مذهبی به مذهبهای مناسبتی که همان سطحی نگری، عوامزدگی و دینداری مقطعی است میکشاند، آفات و انحرافاتی است که محافل و مجالس مذهبی فرهنگساز ما را رنج داده و سالهای سال زمینههای بهره برداری دشمن و خوراک تبلیغاتی فرهنگ سوزان را فراهم میآورد که شاید در مجالس دیگر بتوان به برخی از آنها اشاره نمود.
انشاءالله
پینوشت:
۱ـ پارسا، محمد، روانشناسی کودک و نوجوان
۲ـ اعرافی، علیرضا، تربیت دینی ج۲
۳ـ و من یعظم شعائرالله فانها من تقوی القلوب، سوره حج آیه ۳۲
۴ـ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۶
۵ـ سخنرانی مقام معظم رهبری در سال ۷۰ در جمع مداحان
